Xitoy tili alifbosi (pinyin) oʻzbek tilida
Xitoy tilida harflardan iborat alifbo yoʻq: soʻzlar iyeroglif bilan yoziladi. Oʻqishni esa pinyin — lotin harflaridagi talaffuz yozuvi bilan oʻrganasiz. Har bir boʻgʻin uch qismdan iborat: bosh undosh, oxirgi qism va ton.
b + a + ˉ = 八 bā — sakkiz
Tonlar
Bir xil boʻgʻin tonga qarab boshqa soʻz boʻladi. Tonlar boʻgʻin ustidagi belgi bilan yoziladi. Zitou’da har bir ton oʻz rangida: 1 — qizil, 2 — toʻq sariq, 3 — yashil, 4 — koʻk.
Ovoz baland boshlanib, oxirigacha bir xil turadi.
汤 tāng — shoʻrvaOʻrtadan yuqoriga koʻtariladi — savol berayotgandek.
糖 táng — shakarPastga tushib, keyin biroz koʻtariladi; gap ichida koʻpincha faqat past aytiladi.
躺 tǎng — yotmoqYuqoridan keskin pastga tushadi — buyruq berayotgandek.
烫 tàng — kuydirmoqBelgisiz boʻgʻin — neytral ton: qisqa va yengil aytiladi (妈妈 māma, 谢谢 xièxie). Batafsil: Xitoy tilidagi tonlar: toʻrt ton va neytral ton.
Bosh undoshlar (21 ta)
Eng muhim farq — nafas: b, d, g, j, zh, z nafassiz, p, t, k, q, ch, c esa kuchli nafas bilan aytiladi. Ogʻzingiz oldiga qogʻoz tutib koʻring: nafasli tovushda u qimirlaydi.
| Harf | Qanday aytiladi | Misol |
|---|---|---|
| b | Nafas chiqarmasdan aytiladigan «p»: quloqqa «b» va «p» oraligʻidek eshitiladi. | 八 bā — sakkiz |
| p | Kuchli nafas bilan aytiladigan «p». | 跑 pǎo — yugurmoq |
| m | Oʻzbekcha «m». | 妈 mā — ona |
| f | Oʻzbekcha «f». | 飞 fēi — uchmoq |
| d | Nafassiz «t»: «d» va «t» oraligʻi. | 大 dà — katta |
| t | Kuchli nafas bilan aytiladigan «t». | 他 tā — u (erkak) |
| n | Oʻzbekcha «n». | 你 nǐ — sen |
| l | Oʻzbekcha «l». | 来 lái — kelmoq |
| g | Nafassiz «k»: «g» va «k» oraligʻi. | 高 gāo — baland |
| k | Kuchli nafas bilan aytiladigan «k». | 看 kàn — koʻrmoq |
| h | Oʻzbekcha «x» ga yaqin, lekin yumshoqroq. | 好 hǎo — yaxshi |
| j | Yumshoq, nafassiz «ch»: til uchi pastki tishlar ortida, tilning oʻrtasi tanglayga tegadi. | 家 jiā — uy |
| q | «j» ning nafasli juftligi: yumshoq «ch», kuchli nafas bilan. | 去 qù — bormoq |
| x | «s» va «sh» oraligʻidagi yumshoq tovush; til «j» va «q» dagi holatda turadi. | 小 xiǎo — kichik |
| zh | Nafassiz qattiq «j»: til uchi tanglay tomonga yuqoriga bukiladi. | 中 zhōng — oʻrta |
| ch | Til bukilgan holda, kuchli nafas bilan aytiladigan «ch». | 吃 chī — yemoq |
| sh | Til bukilgan holda aytiladigan «sh». | 是 shì — boʻlmoq |
| r | Til bukilgan holda: «jurnal» soʻzidagi «j» bilan «r» oraligʻi. | 人 rén — odam |
| z | Nafassiz «ts» — «dz» ga yaqin. | 在 zài — -da |
| c | Kuchli nafas bilan aytiladigan «ts». | 菜 cài — taom |
| s | Oʻzbekcha «s». | 三 sān — uch |
Oxirgi qismlar
Boʻgʻinning undoshdan keyingi qismi. Oʻzbek tilida yoʻq ikkita tovushga eʼtibor bering: e va ü.
| Qism | Qanday aytiladi | Misol |
|---|---|---|
| a | Oʻzbekcha «a». | 马 mǎ — ot |
| o | Lablar yumaloq «o». Koʻpincha «uo» shaklida keladi: yolgʻiz yozilganda «wo». | 我 wǒ — men |
| e | Oʻzbekcha «e» emas: ogʻiz yarim ochiq, tovush tomoqdan — ruscha «ы» ga yaqin. | 喝 hē — ichmoq |
| i | Oʻzbekcha «i». Diqqat: z, c, s, zh, ch, sh, r dan keyin «i» deb oʻqilmaydi — undoshning oʻzi choʻziladi (是 shì). | 一 yī — bir |
| u | Oʻzbekcha «u», lablar oldinga choʻzilgan. | 五 wǔ — besh |
| ü | Lablar «u» holatida, til «i» holatida (nemischa ü). j, q, x, y dan keyin nuqtalarsiz yoziladi: qù, xué, yún. | 女 nǚ — ayol |
| ai | «ay». | 爱 ài — sevmoq |
| ei | «ey». | 给 gěi — bermoq |
| ao | «ao», oxiri «u» ga oʻtadi. | 到 dào — yetib kelmoq |
| ou | «ou». | 走 zǒu — yurmoq |
| an | «an». | 饭 fàn — ovqat |
| en | «en», lekin «e» — «ы» ga yaqin. | 门 mén — eshik |
| ang | «ang»: oxiridagi «ng» burundan aytiladi (oʻzbekcha «ng» kabi). | 忙 máng — band |
| eng | «ы» ga yaqin «e» va burundan «ng». | 冷 lěng — sovuq |
| ong | «ung» ga yaqin, burundan «ng». | 红 hóng — qizil |
| er | Til uchi yuqoriga bukilgan «er». | 二 èr — ikki |
| ia | «ya». | 下 xià — past |
| ie | «ye». | 写 xiě — yozmoq |
| iao | «yao». | 叫 jiào — chaqirmoq |
| iu | «yu» ga yaqin: asli «iou», qisqa yoziladi. | 六 liù — olti |
| ian | Diqqat: «yan» emas, «yen» deb oʻqiladi. | 天 tiān — kun |
| in | «in». | 心 xīn — yurak |
| iang | «yang». | 想 xiǎng — oʻylamoq |
| ing | «ing», burundan «ng». | 听 tīng — tinglamoq |
| iong | «yung». Yolgʻiz yozilganda «yong». | 用 yòng — ishlatmoq |
| ua | «ua». | 花 huā — gul |
| uo | «uo». | 多 duō — koʻp |
| uai | «uay». | 快 kuài — tez |
| ui | «uey»: asli «uei», qisqa yoziladi. | 对 duì — toʻgʻri |
| uan | «uan». Yolgʻiz yozilganda «wan». | 晚 wǎn — kech |
| un | «uen»: asli «uen», qisqa yoziladi. | 春 chūn — bahor |
| uang | «uang». | 黄 huáng — sariq |
| üe | «ü» dan keyin haqiqiy «e». j, q, x, y dan keyin «ue» deb yoziladi. | 学 xué — oʻrganmoq |
| üan | «üen». j, q, x, y dan keyin «uan» deb yoziladi. | 远 yuǎn — uzoq |
| ün | «ün». j, q, x, y dan keyin «un» deb yoziladi. | 云 yún — bulut |
Yozilish qoidalari
- Undoshsiz boshlanadigan boʻgʻinlarda i oʻrniga y, u oʻrniga w, ü oʻrniga yu yoziladi: 一 yī, 五 wǔ, 云 yún.
- j, q, x dan keyin doim ü keladi, shuning uchun nuqtalar tushiriladi: 去 qù — «qü» deb oʻqiladi.
- Ton belgisi unli ustiga qoʻyiladi: a yoki e boʻlsa — ularning ustiga (好 hǎo, 谢 xiè), «ou» da — o ustiga (走 zǒu), «iu» va «ui» da — ikkinchi harf ustiga (六 liù, 对 duì).
Qanday mashq qilish kerak
Jadvaldagi misollarni tinglang va ovoz chiqarib takrorlang. Keyin HSK 1 soʻzlarini oʻrganing: har bir soʻzning pinyini tonlar rangida koʻrsatilgan. Istalgan soʻzni xitoycha-oʻzbekcha lugʻatdan topishingiz mumkin.
Koʻp soʻraladigan savollar
Xitoy tilida nechta harf bor?
Xitoy tilida harflardan iborat alifbo yoʻq: har bir iyeroglif boʻgʻin yoki maʼnoni bildiradi. Talaffuzni yozish uchun lotin harflaridagi pinyin ishlatiladi.
Pinyin nima?
Pinyin — xitoycha soʻzlarning talaffuzini lotin harflari va ton belgilari bilan yozish tizimi. Xitoyda bolalar ham oʻqishni pinyindan boshlaydi, telefonda iyeroglif ham pinyin orqali yoziladi.
Pinyin oʻzbekcha lotin yozuvidek oʻqiladimi?
Koʻp harflar oʻxshash, lekin hammasi emas: masalan, x — «s» va «sh» oraligʻi, q — yumshoq «ch», e — «ы» ga yaqin, «ian» esa «yen» deb oʻqiladi. Quyidagi jadvallarda har birini eshitib koʻring.
Tonlarni qanday oʻrganaman?
Har bir soʻzni tinglab, tonini koʻz bilan ham eslang: Zitou’da tonlar rangda koʻrsatiladi. Ilovadagi ton mashqi soʻzni eshitib, tonini topishni oʻrgatadi.